Sorun estetik değil, taşıyıcı
Bodrum duvarındaki rutubet çoğu zaman boya kabarması olarak fark edilir ve kozmetik bir mesele sanılır. Oysa suyun betonarme içinde yaptığı iş çok daha derindir. Beton alkali yapısıyla donatıyı korozyondan korur. Sürekli nem ve klorür girişi bu koruma tabakasını bozar, donatıda paslanma başlar.
Korozyonun mekaniği
Paslanan donatı hacimce genişler. Bu genişleme beton örtüde çatlak oluşturur, çatlaktan daha fazla su girer ve süreç kendini hızlandırır. Sonuçta iki şey birden olur: donatının kesit alanı azalır ve beton ile donatı arasındaki aderans zayıflar. Her ikisi de yapının yatay yük taşıma kapasitesini düşürür.
Deprem anında ne değişir?
Deprem, yapıya tekrarlı yatay yük uygular. Bu yükü karşılayan şey donatının çekme dayanımı ve betonla arasındaki bağdır. Korozyona uğramış bir kolon veya perde, projede hesaplanan kapasitenin altında davranır. Yani bina, tasarlandığı depreme dayanacak varsayımıyla ayakta durur ama gerçekte o kapasiteye sahip değildir.
Sektörün bakışı
İZODER, su yalıtımını binaların depreme karşı korunmasının parçası olarak tanımlıyor ve doğru, eksiksiz uygulamanın önemine dikkat çekiyor. Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliği 2018 yılında yürürlüğe girmiş olsa da, yönetmelik kapsamında yalıtım yapılan bina sayısı toplam yapı stokunun yalnızca yüzde 5 civarında. Türkiye yapı stokunun büyük bölümü bu korumadan yoksun.
Marmara ve Karadeniz hattında durum
Sakarya, Kocaeli, Yalova ve Düzce gibi iller hem birinci derece deprem bölgesinde hem de yeraltı su seviyesi yüksek alüvyon zeminler üzerinde. Bu iki koşulun üst üste gelmesi, su yalıtımını tercih olmaktan çıkarıp zorunluluk yapıyor. Alüvyon zeminde ayrıca sıvılaşma riski var; temel çevresindeki suyun kontrol altına alınması bu açıdan da önem taşıyor.
Mevcut binada ne yapılabilir?
- Bodrum duvarlarında nem, tuzlanma veya boya kabarması varsa gecikmeden tespit yaptırın
- Beton yüzeyinde pas lekesi ve paralel çatlak görüyorsanız donatı korozyonu başlamış olabilir
- Dıştan kazı mümkünse drenaj ve membran, değilse enjeksiyon ile su girişi durdurulur
- Korozyon ilerlemişse yalıtım tek başına yetmez, yapısal değerlendirme gerekir
Su yalıtımını erteleme kararı, aslında yapının deprem performansını düşürme kararıdır.
Nem, donatı korozyonu ve taşıma gücü
Betonarme bir yapının taşıma gücü, betonun ve içindeki donatının birlikte çalışmasına dayanır. Beton normalde alkali bir ortamdır ve donatının yüzeyinde koruyucu bir tabaka oluşturur. Bu tabaka donatıyı paslanmaya karşı korur.
Sürekli nem ve suyla temas, betonun karbonatlaşmasını hızlandırır ve alkali ortamı bozar. Koruyucu tabaka kalktığında donatı paslanmaya başlar. Paslanan çelik hacimce genleşir, çevresindeki betonu iter ve pas payını çatlatır. Çatlaktan daha çok su girer, süreç kendini besleyerek hızlanır.
Sonuç, kesitte donatı alanının azalması ve beton ile donatı arasındaki aderansın zayıflamasıdır. Yani yapı, deprem anında hesaplandığı kapasiteyle karşılamayı beklediğiniz yükü artık aynı güvenlikle karşılayamaz.
Bu süreç neden sessiz ilerler
Donatı korozyonu yıllar içinde gelişir ve uzun süre görünür bir belirti vermez. İlk işaretler genellikle şunlardır: perde veya kolon yüzeyinde kahverengi lekeler, beton yüzeyinde kabarma ve dökülme, açığa çıkmış ve pas tutmuş donatı, bodrum duvarında tuz çiçeklenmesi.
Bu belirtiler göründüğünde süreç zaten bir süredir devam ediyor demektir. Bu yüzden su yalıtımı, hasar belirtisi beklenerek değil önlem olarak ele alınmalıdır.
Zemin sıvılaşması ve su ilişkisi
Suya doygun, gevşek ve ince taneli zeminlerde deprem sarsıntısı danecikler arasındaki suyun basıncını yükseltir. Basınç arttıkça daneler arasındaki temas kaybolur ve zemin geçici olarak taşıma gücünü yitirir. Buna zemin sıvılaşması denir.
Drenaj bu olguyu tek başına ortadan kaldırmaz, çünkü sıvılaşma yapı çevresindeki dar bir bantla değil geniş bir zemin kütlesiyle ilgilidir. Ancak yapı çevresinde su yükünün sürekli yüksek kalması, temel ve bodrum elemanlarının uzun vadede yıpranmasına katkı verir. Bu iki başlık ayrı ayrı ele alınmalı, biri diğerinin yerine geçmemelidir.
Deprem sonrası yapılarda öncelik sırası
Hasarlı bir yapıda su yalıtımı tek başına ele alınmaz. Sıra genellikle şöyledir.
Yapısal değerlendirme. Çatlakların yapısal mı yoksa yüzeysel mi olduğu, taşıyıcı elemanlarda kesit kaybı olup olmadığı uzmanınca değerlendirilir. Bu adım atlanarak yapılan yalıtım, sorunu görünmez kılmaktan başka işe yaramaz.
Yapısal onarım. Gerekliyse kesit onarımı ve güçlendirme yapılır. Donatı korozyonu varsa pas temizliği ve koruyucu uygulama bu aşamada yapılır.
Su kaynağının kesilmesi. Aktif su akışı enjeksiyonla durdurulur, çevresel drenaj kurulur veya yüzey suyu yönetimi düzenlenir.
Su yalıtımı. Ancak bu üç adımdan sonra yalıtım katmanı kalıcı olarak çalışabilir.
Hareketli çatlaklarda malzeme seçimi
Deprem bölgesindeki yapılarda çatlaklar durağan değildir, mevsimsel hareket ve artçı etkilerle açılıp kapanır. Bu koşulda rijit bir kaplama ilk hareketle yırtılır.
Bu yüzden bölgedeki yapılarda çatlak köprüleme kapasitesi yüksek, elastik sistemler tercih edilir. Enjeksiyon yapılacaksa hareketli çatlaklarda rijit epoksi yerine esnek poliüretan reçineler kullanılır. Derzlerde ise gövde malzemesi değil, hareketi izleyebilen derz bandı veya körüklü profil gerekir.