Zemin her yerde aynı değil
Bir yapının su karşısındaki davranışını belirleyen ilk şey oturduğu zemindir. Kaya üzerine oturan bir bina ile alüvyon ova üzerine oturan bina, aynı membranla korunamaz. Sakarya ovası, Adapazarı merkez ve Kocaeli körfez hattı, kalın alüvyon tabakalar üzerinde yer alır.
Alüvyon zeminin üç özelliği
- Yüksek su tablası: Yeraltı su seviyesi çoğu noktada bodrum kotunun üzerindedir. Bu, perde betona sürekli hidrostatik basınç anlamına gelir.
- Düşük geçirimlilik değişkenliği: Kil ve kum bantları düzensiz sıralanır. Bir noktada su hızla süzülürken birkaç metre ötede birikir. Bu yüzden tek noktadan alınan sondaj verisi yanıltıcı olabilir.
- Oturma ve sıvılaşma: Suya doygun kum tabakaları deprem sırasında sıvılaşabilir. Temel çevresindeki suyun kontrolü bu riski doğrudan azaltmaz ama zemin suyu rejimini dengede tutmak yapının davranışı açısından önemlidir.
Pratikte ne değişiyor?
Bu koşullarda drenaj bir tercih değil sistemin parçasıdır. Uygulamada şunlar farklılaşır:
- Tek kat membran yeterli olmaz, çift kat ve basınçlı su için sertifikalı sistem gerekir
- Drenaj borusu temel altı kotunda ve mutlaka eğimli döşenir
- Doğal deşarj çoğu parselde mümkün değildir, toplama çukuru ve terfi pompası gerekir
- Pompa için yedek güç kaynağı planlanmalıdır, çünkü sağanak ve elektrik kesintisi sıklıkla birlikte gelir
- Geri dolgu malzemesi mutlaka drenajlı olmalı, kazıdan çıkan kil geri konmamalıdır
Deprem boyutu
Sakarya, Kocaeli, Yalova ve Düzce birinci derece deprem bölgesinde. Betonarme donatıya ulaşan nem korozyona yol açar, donatı kesiti azalır ve yapının deprem anındaki kapasitesi düşer. İZODER de su yalıtımını binaların depreme karşı korunmasının parçası olarak tanımlıyor. Bu hatta su yalıtımı bir konfor kalemi değil, taşıyıcı sistemin ömrünü belirleyen bir yatırımdır.
Keşifte ne bakıyoruz?
- Zemin etüdü raporundaki yeraltı su seviyesi ve tabaka kesiti
- Parselin çevre kotlarına göre konumu, su nereden geliyor
- Komşu yapıların bodrum durumu, aynı hatta benzer sorun var mı
- Mevcut yapıda tuzlanma, pas lekesi ve çatlak haritası
- Deşarj imkânı, doğal eğim var mı yoksa pompa mı gerekecek
Bu beş kalem netleşmeden verilen fiyat, işin gerçek kapsamını yansıtmaz.
Ovada su yukarıdan değil aşağıdan gelir
Bölgedeki drenaj işlerini diğer illerden ayıran temel fark budur. Yamaçlı arazide su yapıya tek yönden ve yukarıdan gelir, çözüm yukarı tarafta kesici bir hat kurmaktır. Sakarya ve Kocaeli ovasında ise su zeminin içinden, aşağıdan yükselir.
Bu fark, sistemin kurgusunu tamamen değiştirir. Kesici hat mantığı burada işe yaramaz, çünkü kesecek bir yön yoktur. Gereken şey yapının çevresini tamamen dolaşan, temel taban kotunun hemen üzerine oturan ve basıncı sürekli boşaltan bir çevresel drenajdır.
Alüvyon zeminin drenaja etkisi
Alüvyonlu zeminler kum, silt ve kil karışımından oluşur. Bu karışımdaki ince taneler drenaj sistemi için asıl riski oluşturur, çünkü su ile birlikte hareket eder ve filtreyi körler.
Bu yüzden bölgede filtre geotekstil seçimi kritik önemdedir. Keçenin gözenek yapısı, zemindeki ince tane boyutuna uygun olmalıdır. Fazla sık dokunmuş bir keçe suyu geçirmez, fazla açık dokunmuş bir keçe ince taneyi geçirir ve çakılı tıkar. Bu iki hatanın sonucu da aynıdır: birkaç yıl içinde işlevini kaybeden bir sistem.
Çakılın yıkanmış olması da aynı nedenle önemlidir. Toz ve ince malzeme içeren çakıl, keçe doğru seçilse bile filtreyi içeriden körler.
Deşarj problemi
Ovada arazi düz olduğu için drenaj hattının doğal eğimle boşaltılabileceği bir nokta bulmak çoğu zaman mümkün olmaz. Bu, bölgedeki işlerin en sık atlanan boyutudur.
Toplanan su bir yere gitmek zorundadır. Doğal deşarj yoksa terfi haznesi ve pompa kurulur. Pompa seçilirken debi kadar güvenilirlik de önemlidir, çünkü yoğun yağışta çalışmayan bir pompa sistemi devre dışı bırakır. Yedekli çözümler ve alarm düzeni, bodrumu kritik kullanımda olan yapılarda değerlendirilir.
Boru ucunun boşta bırakıldığı işlerde su temelin çevresine geri döner ve sistem hiç yapılmamış gibi davranır.
Kocaeli'de sanayi yapılarının farkı
Kocaeli tarafında konut dışında geniş fabrika ve depo yapıları da yaygındır. Bu yapılarda drenaj tasarımı iki noktada farklılaşır.
Birincisi ölçek. Geniş oturma alanı, çevresel hattın uzunluğunu ve dolayısıyla toplanan debiyi artırır. Boru çapı ve deşarj kapasitesi buna göre seçilir.
İkincisi çatı suyu. Geniş çatılardan gelen yağmur suyu debisi yüksektir ve kesinlikle temel drenaj hattına bağlanmamalıdır. Bu bağlantı yapıldığında hat yağışlı günlerde dolar, basıncı düşürmek yerine artırır.
Mevcut yapıda sonradan drenaj
Bölgedeki yapı stoğunun önemli bölümü temel drenajı olmadan inşa edilmiştir. Sonradan ekleme yapılırken sıra şöyledir.
Önce kazı imkanı değerlendirilir: bina çevresinde kazı yapılacak mesafe var mı, komşu yapıya güvenli mesafe korunabiliyor mu. Varsa perde dış yüzeyi açılır, temizlenir, gerekli onarımlar yapılır ve su yalıtımı uygulanır. Ardından drenaj hattı, çakıl, geotekstil ve koruma levhası yerleştirilir. Hat suyla denenerek eğim doğrulanır. Geri dolgu elenmiş malzemeyle kademeli sıkıştırılarak yapılır.
Kazı mümkün değilse yaklaşım değişir: aktif su akışı enjeksiyonla kesilir, perde yüzeyine negatif tarafta çalışan bir sistem uygulanır ve bodrum içinde perde dibinde toplama kanalı ile terfi haznesi kurularak basınç düşürülür.